Jak tworzyć dostępne tereny zieleni w gęsto zabudowanym mieście i jednocześnie lepiej gospodarować wodą opadową? Kraków od ponad dekady rozwija sieć parków kieszonkowych, które łączą funkcje rekreacyjne, społeczne i przyrodnicze. Inicjatywa „Ogrody Krakowian” pokazuje, jak niewielkie przestrzenie mogą poprawiać jakość życia mieszkańców i stopniowo stawać się elementem zielono-błękitnej infrastruktury miasta. O tym, jak rozwijała się ta inicjatywa, w czasie konferencji „Mikrozieleń w mieście” opowiadał Łukasz Pawlik, dyrektor Zarządu Zieleni Miejskiej w Krakowie.

Mała przestrzeń, wiele możliwości

„Ogrody Krakowian” to niewielkie, przyjazne tereny zieleni, które są łatwo dostępne dla mieszkańców i sprzyjają odpoczynkowi, spotkaniom oraz aktywności na świeżym powietrzu. Pierwszy park kieszonkowy, zlokalizowany przy ul. Fałata, powstał z inicjatywy dzielnicy i przy zaangażowaniu mieszkańców. Doświadczenia z tego przedsięwzięcia oraz kolejnych realizacji stały się podstawą rozwoju całego programu.

Ogrody powstają przede wszystkim na miejskich skwerach, które wcześniej nie były w pełni wykorzystywane. Każdy z nich ma odpowiadać na lokalne potrzeby, a jednocześnie pełnić kilka funkcji: zapewniać miejsce do odpoczynku, zachęcać do sąsiedzkich spotkań, rekreacji i zwiększać dostępność zieleni w najbliższym otoczeniu. W Krakowie ZZM zrealizował już 45 takich obiektów.

Od rekreacji do zatrzymywania wody

Wraz z rozwojem programu coraz większe znaczenie zyskuje gospodarowanie wodą opadową. W nowszych ogrodach zarządcy zwracają uwagę na takie rozwiązania, które pozwalają kierować wodę do zieleni i zatrzymywać ją w glebie.

To ważny kierunek rozwoju parków kieszonkowych w kontekście zmiany klimatu. Nawet niewielkie tereny zieleni mogą wspierać lokalną retencję, poprawiać warunki dla roślin i stanowić element szerszego systemu zielono-błękitnej infrastruktury. Ich znaczenie rośnie szczególnie w silnie uszczelnionych miastach.

Mieszkańcy współtworzą ogrody

Ważnym elementem programu jest udział mieszkańców – zarówno na etapie zgłaszania pomysłów, jak i podczas realizacji inwestycji. Pierwsze ogrody powstały w głębokim dialogu z mieszkańcami. Obecnie kolejne ogrody powstają dzięki budżetowi obywatelskiemu. W takich przypadkach konsultacje projektowe mogą mieć krótszą formę, ponieważ inwestycja jest efektem wcześniejszej aktywności mieszkańców. Nadal wykorzystywane są jednak wizualizacje, które są kluczowe dla prezentacji planowanych rozwiązań.

Na etapie realizacji inwestycji mieszkańcy często uczestniczą w sadzeniu roślin. Prace te odbywają się pod nadzorem wykonawcy, co pozwala zachować warunki gwarancji. Takie zaangażowanie wzmacnia związek lokalnej społeczności z nowym ogrodem.

Planowanie z myślą o kosztach i trwałości

Stworzenie parku kieszonkowego o powierzchni około 50 arów kosztuje średnio około 1 mln zł. Finansowanie pochodzi między innymi z budżetu obywatelskich, a niektóre grupy mieszkańców co roku zgłaszają kolejne projekty, rozwijając już istniejące ogrody.

W przypadku „Ogrodów Krakowian” istotne jest nie tylko sfinansowanie budowy, lecz także późniejsze utrzymanie. Za pielęgnację wszystkich obiektów odpowiada Zarząd Zieleni Miejskiej. Ponieważ utrzymanie ogrodów bywa droższe niż w przypadku innych terenów zieleni, miasto stopniowo dostosowuje wyposażenie do możliwości eksploatacyjnych. Przykładowo, w niektórych projektach zrezygnowało z montowania trampolin, a hamaki zastępuje leżakami. Dobre rozwiązanie powinno być nie tylko atrakcyjne, ale również trwałe, bezpieczne i możliwe do utrzymania w dłuższej perspektywie.

Lokalny charakter i dobre przygotowanie inwestycji

Ogrody powstają zarówno na gruntach miejskich, jak i na terenach dzierżawionych. W tym drugim przypadku ważne jest zabezpieczenie trwałości inwestycji, między innymi przez odpowiednio długi okres dzierżawy (zwykle 30 lat) lub ustalenie zasad zwrotu kosztów w razie jej nieprzedłużenia.

Istotnym etapem przygotowania projektów są również uzgodnienia konserwatorskie. W Krakowie, gdzie wiele obszarów podlega ochronie zabytków, miasto zwraca się do właściwego konserwatora o wytyczne jeszcze przed opracowaniem projektu. Pozwala to wcześniej uwzględnić ograniczenia i uwarunkowania danego miejsca.

O wyjątkowości ogrodów decydują także lokalne historie i elementy dziedzictwa. W niektórych pojawiają się odnowione rzeźby, nowe obiekty przekazane przez miejskie instytucje lub pomniki ufundowane przez inne podmioty. Niekiedy inspiracją są miejscowe legendy i charakterystyczne cechy okolicy. Dzięki temu park kieszonkowy staje się nie tylko miejscem odpoczynku, lecz także przestrzenią budującą tożsamość sąsiedztwa.

Czego uczy krakowskie doświadczenie?

Program „Ogrody Krakowian” pokazuje, że rozwój zieleni miejskiej nie musi ograniczać się do dużych parków. Sieć niewielkich, wielofunkcyjnych przestrzeni może poprawiać dostęp mieszkańców do zieleni, wspierać integrację lokalnych społeczności i tworzyć warunki do wdrażania rozwiązań służących adaptacji do zmian klimatu.

Opracowała: Ilona Gosk, Fundacja Sendzimira