Jak skutecznie włączać mieszkańców w tworzenie zieleni miejskiej? Jak połączyć ich znajomość lokalnych potrzeb z wiedzą specjalistów? Podczas konferencji „Mikrozieleń w mieście” we Wrocławiu Anna Machocka i Justyna Kozłowska-Kot z Biura Partycypacji Społecznej Urzędu Miasta Lublina przedstawiły rozwiązania, które pozwalają mieszkańcom nie tylko zgłaszać pomysły na zazielenianie przestrzeni, ale również uczestniczyć w ich projektowaniu, realizacji i późniejszym użytkowaniu. Doświadczenia Zielonego Budżetu, inicjatywy lokalnej i programu Lubelskie Ogrody Społeczne pokazują, że partycypacja może być początkiem długofalowej współpracy miasta z lokalnymi społecznościami.
Od wskazania miejsca do wspólnego projektowania
Projektując Zielony Budżet Lublina miasto postawiło przede wszystkim na to, by mieszkańcy łatwo mogli się zaangażować. Dobrym przykładem jest edycja pn. „Miejsca dla Ciebie”, gdzie organizatorzy nie wymagali przygotowania dokumentacji technicznej, kosztorysu czy projektu nasadzeń. Wystarczyło wskazać miejsce, opisać potrzebę i przedstawić pomysł zmian.

Urzędnicy poszukiwali niewielkich, często niedostrzeganych przestrzeni w pobliżu miejsc zamieszkania, które mogły zyskać nową funkcję dzięki zazielenieniu i lepszemu zagospodarowaniu. Istotnym elementem było przejście od zgłoszenia pomysłu do wspólnego wypracowania koncepcji. Mieszkańcy współdecydowali o charakterze i funkcjach miejsca, a specjaliści przekładali ich oczekiwania na rozwiązania możliwe do realizacji i utrzymania.
Doświadczenia Lublina pokazują, jak ważne jest połączenie dwóch perspektyw. Mieszkańcy znają codzienne funkcjonowanie swojej okolicy i potrafią wskazać jej potrzeby, natomiast specjaliści dysponują wiedzą dotyczącą projektowania, doboru roślin, uwarunkowań technicznych i możliwości utrzymania zieleni.
Istotne jest również docieranie do osób, które rzadziej uczestniczą w tradycyjnych konsultacjach. Spotkania w terenie, warsztaty i współpraca ze szkołami, organizacjami społecznymi oraz radami dzielnic pozwalają angażować różne grupy mieszkańców, w tym dzieci, młodzież i seniorów.

Zieleń odpowiadająca na lokalne potrzeby
Nie każdy teren zieleni musi pełnić te same funkcje. Ważne jest rozpoznanie, kto będzie z niego korzystał i jakie potrzeby ma zaspokajać. Niewielki skwer może być miejscem odpoczynku seniorów, spotkań rodzin z dziećmi, aktywności młodzieży lub spokojnym zakątkiem dla osób szukających wytchnienia.
Takie podejście pozwala tworzyć przestrzenie o lokalnej tożsamości, odpowiadające na potrzeby konkretnych społeczności. Tematyczne edycje Zielonego Budżetu pomagają natomiast kierować uwagę mieszkańców na wybrane wyzwania związane z miejską zielenią i środowiskiem.

Inicjatywa lokalna – narzędzie budowania zaangażowania
Ważnym uzupełnieniem miejskich działań inwestycyjnych jest inicjatywa lokalna, umożliwiająca mieszkańcom aktywne włączanie się w przedsięwzięcia służące lokalnej społeczności. Wspólne warsztaty, sadzenie roślin i działania sąsiedzkie pomagają budować relacje oraz poczucie odpowiedzialności za najbliższe otoczenie.

Szczególnym przykładem takiej współpracy jest program Lubelskie Ogrody Społeczne, realizowany przez Biuro Partycypacji Społecznej od 2024 roku. Umożliwia on mieszkańcom wspólne tworzenie i prowadzenie niekomercyjnych ogrodów na udostępnianych terenach miejskich. Miasto wspiera grupy inicjatywne w przygotowaniu koncepcji, doborze roślin i rozwiązań technicznych, a mieszkańcy angażują się w zakładanie i pielęgnację ogrodów oraz organizację działań edukacyjnych i integracyjnych.
Ogrody stają się miejscami spotkań, wymiany doświadczeń i budowania więzi sąsiedzkich,
a jednocześnie przestrzeniami edukacji przyrodniczej, kompostowania, retencjonowania wody i wspierania bioróżnorodności.

Wyzwania: od projektu do długofalowego użytkowania
Partycypacyjne zazielenianie miasta wiąże się z koniecznością godzenia oczekiwań mieszkańców z uwarunkowaniami technicznymi, własnościowymi i budżetowymi. W związku z tym ważne jest określenie zakresu współdecydowania mieszkańców oraz zapewnienie im rzeczywistego wpływu na kształt powstających przestrzeni.
Dużym wyzwaniem pozostaje późniejsze utrzymanie zieleni. Już na etapie planowania należy uwzględniać dobór roślin, dostęp do wody, koszty pielęgnacji i podział odpowiedzialności. W przypadku ogrodów społecznych równie istotne jest wspieranie grup inicjatywnych i zapewnienie ciągłości ich zaangażowania.
Czego uczą lubelskie doświadczenia?
Dotychczasowe działania prowadzone w Lublinie pokazują kilka dobrych kierunków rozwoju. Dobrze sprawdza się rozwijanie tematycznych edycji budżetów partycypacyjnych, koncentrujących uwagę na konkretnych wyzwaniach środowiskowych. Umożliwianie zgłaszania pomysłów zamiast wymagania gotowych projektów technicznych ułatwia zaangażowanie mieszkańców. Cenne jest włączanie mieszkańców już na etapie rozpoznawania potrzeb i przygotowywania koncepcji oraz łączenie inwestycji w zieleń z działaniami społecznymi i edukacyjnymi. Włączanie specjalistów w inicjatywy mieszkańców pozwala zaplanować koszty i zasady utrzymania zieleni od początku przedsięwzięcia. Łączenie budżetów partycypacyjnych, inicjatywy lokalnej i ogrodów społecznych zapewnia ciągłość zaangażowania mieszkańców.

Zazielenianie miasta nie jest wyłącznie kwestią liczby posadzonych drzew czy powierzchni nowych rabat. To również sposób, w jaki miasto współpracuje z mieszkańcami i odpowiada na ich potrzeby.
Doświadczenia Lublina pokazują, że od wskazania niewielkiej, często pomijanej przestrzeni można przejść do wspólnego projektowania miejsca o lokalnej tożsamości. Lubelskie Ogrody Społeczne pokazują natomiast, że zaangażowanie mieszkańców może trwać również po zakończeniu inwestycji, przyjmując formę wspólnego użytkowania, pielęgnacji i rozwijania ogrodu.
Największy potencjał tkwi w połączeniu budżetów partycypacyjnych, inicjatywy lokalnej, wiedzy specjalistów i codziennego zaangażowania mieszkańców. Dzięki temu zieleń staje się nie tylko elementem infrastruktury miasta, ale również przestrzenią współodpowiedzialności, integracji i budowania lokalnych wspólnot.
Artykuł opracowały: Anna Machocka i Justyna Kozłowska-Kot, Urząd Miasta Lublina