Podczas prac nad planem ogólnym zapadają decyzje dotyczące przyszłości terenów zieleni, obszarów retencyjnych i korytarzy ekologicznych. Mieszkańcy mają prawo uczestniczyć w tym procesie, a ich uwagi mogą pomóc chronić przestrzenie ważne dla adaptacji gmin do zmiany klimatu.
Reforma planowania przestrzennego wprowadziła wymóg włączenia mieszkańców w proces planistyczny. Już na początku prac nad planem ogólnym gmina ma obowiązek zbierania wniosków od mieszkańców i innych zainteresowanych stron. Następnie, przed zakończeniem prac, musi przeprowadzić konsultacje społeczne, trwające co najmniej cztery tygodnie.
W ich trakcie samorząd powinien dotrzeć do możliwie szerokiego grona mieszkańców, wykorzystując różnorodne formy komunikacji i zbierania uwag. Co szczególnie ważne, każda zgłoszona uwaga musi zostać rozpatrzona, a w przypadku jej odrzucenia gmina jest zobowiązana do przedstawienia uzasadnienia.
Dlatego warto aktywnie uczestniczyć w konsultacjach i zgłaszać uwagi wspierające zrównoważone gospodarowanie przestrzenią? Jest to jedna z niewielu okazji, by realnie wpłynąć na ochronę terenów zieleni, ograniczenie zabudowy obszarów cennych przyrodniczo oraz zachowanie przestrzeni niezbędnych do retencji wody i adaptacji do zmiany klimatu. Głos mieszkańców może pomóc zrównoważyć presję na przeznaczanie kolejnych terenów pod zabudowę mieszkaniową i wspierać rozwiązania służące interesowi całej wspólnoty.
Skąd czerpać wiedzę podczas analizy planu ogólnego?
Oceniając projekt planu ogólnego, warto oczywiście odwoływać się do własnej znajomości okolicy i codziennych doświadczeń. Mieszkańcy często najlepiej wiedzą, które tereny są regularnie podtapiane po intensywnych opadach, gdzie występują problemy z przegrzewaniem przestrzeni, które obszary pełnią funkcję lokalnych terenów rekreacyjnych lub stanowią ważne korytarze migracji zwierząt.
Strategia rozwoju gminy i model funkcjonalno-przestrzenny
Równie ważne są jednak dokumenty strategiczne i opracowania eksperckie, które powinny stanowić podstawę przygotowania planu ogólnego. Jednym z nich jest strategia rozwoju gminy, którą zgodnie z obowiązującymi przepisami samorządy powinny przyjąć przed uchwaleniem planu ogólnego. Dokument ten musi być poprzedzony diagnozą społecznych, gospodarczych, środowiskowych i przestrzennych uwarunkowań rozwoju.
Szczególnie istotnym elementem strategii jest model funkcjonalno-przestrzenny określający docelowy sposób zagospodarowania gminy. Powinien on uwzględniać m.in.:
- strukturę sieci osadniczej wraz z rolą poszczególnych miejscowości,
- system powiązań przyrodniczych,
- główne korytarze ekologiczne,
- obszary cenne przyrodniczo,
- najważniejsze ciągi komunikacyjne, w tym trasy piesze i rowerowe,
- kluczowe elementy infrastruktury technicznej i społecznej,
- kierunki rozwoju zabudowy oraz ochrony terenów otwartych.
Opracowanie ekofizjograficzne
Drugim niezwykle ważnym dokumentem jest opracowanie ekofizjograficzne, przygotowywane na potrzeby planu ogólnego. Jego zadaniem jest identyfikacja uwarunkowań środowiskowych, które powinny być uwzględnione przy planowaniu rozwoju przestrzennego.
W opracowaniu ekofizjograficznym można znaleźć m.in. informacje dotyczące:
- rzeźby terenu i warunków geologicznych,
- jakości gleb i ich przydatności rolniczej,
- wód powierzchniowych i podziemnych,
- obszarów zagrożonych powodzią i podtopieniami,
- terenów podmokłych oraz obszarów o wysokiej zdolności retencyjnej,
- istniejących form ochrony przyrody,
- siedlisk roślin i zwierząt,
- korytarzy ekologicznych,
- lokalnych systemów przyrodniczych,
- terenów narażonych na erozję lub ruchy masowe ziemi,
- obszarów szczególnie ważnych dla przewietrzania miasta lub gminy,
- zagrożeń wynikających ze zmiany klimatu.
Dokument ten powinien wskazywać również obszary, które ze względu na swoje funkcje przyrodnicze lub wysokie ryzyko środowiskowe nie powinny być przeznaczane pod zabudowę.
Dla osób zainteresowanych ochroną usług ekosystemów opracowanie ekofizjograficzne jest jednym z najcenniejszych źródeł wiedzy. Pozwala bowiem zidentyfikować tereny odpowiedzialne za retencję wody, łagodzenie skutków upałów, oczyszczanie powietrza czy zachowanie bioróżnorodności. Jeśli takie obszary nie zostały odpowiednio uwzględnione w projekcie planu ogólnego, warto zgłosić ten problem podczas konsultacji społecznych.
Na co zwracać uwagę podczas konsultacji planu ogólnego?
Przed zgłoszeniem uwag warto sprawdzić, czy plan:
- chroni tereny cenne przyrodniczo,
- zachowuje korytarze ekologiczne,
- ogranicza zabudowę terenów podmokłych i zalewowych,
- na terenach nadmorskich – uwzględnia prognozy podnoszenia się poziomu morza,
- na terenach górskich i podgórskich – ogranicza zabudowę na terenach osuwiskowych,
- przeciwdziała fragmentacji zieleni,
- wspiera retencję krajobrazową,
- planuje nową zabudowę na terenach już uzbrojonych,
- zapewnia ciągłość tras pieszych i rowerowych.
Gmina ma obowiązek opublikować plan konsultacji na swoich stronach. Jeśli nie możemy wziąć udziału w konsultacjach na żywo, możemy złożyć uwagi na zunifikowanym formularzu, który służy składaniu wniosków do planu na początku prac nad tym dokumentem, oraz uwag do planu w czasie konsultacji. Przykład, jak go wypełnić, można znaleźć w naszej publikacji Poradnik: reforma planowania przestrzennego.
Przestrzeń to wspólne dobro
Warto pamiętać, że plan ogólny nie jest jedynie technicznym dokumentem planistycznym. To decyzja o tym, jak będzie wyglądała gmina za 20–30 lat: czy stanie się miejscem odpornym na zmianę klimatu, zapewniającym mieszkańcom dostęp do zieleni, czy też będzie ponosić coraz większe koszty związane z rozproszoną zabudową, suszą i utratą usług ekosystemów.
Dlatego warto śledzić prace nad planem ogólnym i aktywnie uczestniczyć w konsultacjach. Od jakości tych dokumentów zależy nie tylko przyszłość lokalnego krajobrazu, ale również bezpieczeństwo klimatyczne i jakość życia mieszkańców.
Więcej na temat ochrony zieleni w planie ogólnym dowiesz się z innych artykułów w naszej serii: Plan ogólny jako narzędzie adaptacji do zmiany klimatu oraz Zieleń w planie ogólnym. Jak nie stracić tego, co najcenniejsze?
Artykuł opracowała Ilona Gosk
