Miejska Farma Wrocław to doskonały przykład odpowiedzi na trzy kluczowe wyzwania, przed jakimi stoją dzisiejsze miasta: zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego, adaptacja do zmiany klimatu oraz integracja społeczna. Farma, którą odwiedziliśmy w ramach konferencji Mikrozieleń w mieście, dostarcza korzyści na wielu polach, od produkcji i dostarczania żywności po włączenie społeczne, edukację i badania naukowe. Wzmacnia też usługi ekosystemów.
Współdziałanie i ciągły rozwój
Farma to pionierski w skali kraju projekt rolnictwa miejskiego, realizowany na terenie Stacji Badawczo-Dydaktycznej Uniwersytetu Przyrodniczego na wrocławskich Swojczycach. Znaczącym komponentem jej działalności są badania prowadzone przez uczelnię, a także zajęcia dla studentów. Naukowcy badają m.in. chłonność gleby, czy zrównoważony sposób prowadzenia upraw, analizują ślad węglowy takiego rolnictwa, biorąc pod uwagę również transport. Jednak osią projektu jest stworzenie zrównoważonego systemu żywnościowego w granicach Wrocławia, opartego na krótkim łańcuchu dostaw, uwzględniającego ważne funkcje społeczne.
Farma funkcjonuje od 2024 roku, a każdy kolejny rok przynosi nowe doświadczenia, wnioski z dotychczasowych działań i możliwości rozwoju. To pierwsza taka inicjatywa w Polsce, więc jeszcze wiele pytań wymaga odpowiedzi.

Gospodarstwo nieustannie się rozwija, w sposób ciągły i systemowy zwiększa swój potencjał żywnościowy i możliwości techniczne. Z każdym rokiem wprowadza uprawy kolejnych warzyw, które trafiają do coraz większej liczby placówek, rozwija działania edukacyjne i istniejącą infrastrukturę.. W 2024 r. na 2,5 hektarach uprawiano 4 rodzaje warzyw, obecnie to już 13, m.in. ziemniaki, dynie, cukinie czy buraki na powierzchni 3,5 ha.
Cały teren Stacji Badawczo-Dydaktycznej Uniwersytetu Przyrodniczego na Swojczycach liczy prawie 300 hektarów, co daje ogromny potencjał dla rozwoju Farmy. W jej codzienne funkcjonowanie zaangażowanych jest około 70 osób, w tym uczestnicy programu aktywizacji zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.


Co roku pod uprawy wyznaczana jest inna lokalizacja, a płodozmian jest podstawą ich zrównoważonego charakteru. Takie działanie pozwala w sposób naturalny odbudować żyzność i strukturę gleby oraz wspierać retencję wody. Daje też możliwość obserwowania, w jaki sposób warunki upraw przekładają się na plony. Dobierając warzywa do uprawy, zarządcy biorą pod uwagę potrzeby odbiorców i konsultują je z Uniwersytetem.
Zbiory w 2025 roku trafiły bezpośrednio do 37 miejskich jednostek opiekuńczo-wychowawczych, w tym dzieci z wrocławskich żłobków i przedszkoli oraz do Domów Pomocy Społecznej. Dowozi je Fundacja Mniej Więcej elektrycznymi samochodami. Na razie warzywa dostępne są tylko w okresie wegetacyjnym, jednak są plany, by Farma mogła dostarczać żywność również zimą.
Skracanie łańcuchów dostaw oraz wykorzystanie niskoemisyjnego transportu realnie ogranicza ślad węglowy związany z dystrybucją żywności. Dodatkowo nadwyżki plonów przekazywane są osobom potrzebującym i seniorom (również przy współpracy z Fundacją Mniej Więcej), co zapobiega marnowaniu żywności i wspiera lokalną społeczność.

Aspekty społeczne funkcjonowania Farmy
Filarem całego przedsięwzięcia jest program aktywizacji społeczno-zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, w tym długotrwale bezrobotnych i wracających do społeczeństwa po pobycie w zakładach karnych. Miasto realizuje program we współpracy z Wrocławskim Centrum Integracji. Jego uczestnicy zdobywają umiejętności związane z pracą w rolnictwie, co umożliwia im powrót na rynek pracy.
Na Farmie spędzają cały rok, ucząc się i uczestnicząc nie tylko w produkcji żywności, ale również w innych pracach. Niektóre warzywa, na przykład pomidory, uprawiane wyłącznie w celach edukacyjnych, zabierają do domu. Otrzymują też świadczenie integracyjne, które jest o 20% wyższe niż podstawowy zasiłek dla bezrobotnych. Świadczenie to jest całkowicie zwolnione z egzekucji komorniczej, co z pewnością motywuje do udziału w programie.

Dodatkowo wspólna praca na Farmie buduje relacje między uczestnikami programu i pozwala na ich integrację. Wpływa to na ich zaangażowanie i z pewnością zwiększa ich szanse na powrót do społeczeństwa.
Przestrzeń do integracji i edukacji
Dzięki współpracy z programem InPost for Cities na terenie Farmy powstała dedykowana Strefa Edukacyjna – miejsce spotkań, warsztatów i rozmów o tym, jak zrównoważone rolnictwo działa w praktyce. Przestrzeń tę zaprojektowała pracownia KA Kobierska Studio, a podczas wizyty opowiedziały o niej projektantki – Katarzyna Kobierska i Julia Gawron.

Architektki podzieliły teren na mniejsze strefy w wyraźnym układzie liniowym, który wyznaczają nasadzenia i naturalne ogrodzenia. Ciąg „pokoi” rozpoczyna strefa wejściowa – spotkań i warsztatów, z jadalnym ogrodem deszczowym, dużym stołem i wiatą. Zaraz za nią jest strefa przygotowywania i spożywania posiłków, z miejscem na ognisko. Kolejna to dość długa strefa upraw z wyodrębnioną przestrzenią edukacji, ogrodem doświadczalnym, otwartą klasą i strefą kompostowania. Przestrzeń tę wypełniają różnorodne grządki, w tym permakulturowe, szafki na narzędzia, kompostowniki, zagroda dla owiec lub kóz, a nawet drewniany akwedukt. Całość domyka strefa regeneracji z leżankami oraz strefa składowania i pakowania plonów.

Przestrzeń jest przemyślana, funkcjonalna i oparta o zieleń, którą dopełniają elementy wykonane z naturalnych materiałów – stoły, kłody drzew, pieńki, niewielkie ogrodzenia czy tablice edukacyjne. Ważne dla projektantek było zachowanie istniejącej zieleni, wszędzie tam, gdzie było to możliwe.
Niezwykle innowacyjne jest też podejście projektantek do dostępności tej przestrzeni. Aleja drzew owocowych wyznacza ścieżkę dla osób niewidomych i niedowidzących, a stoły robocze mają ciekawy kształt, który pozwala na pracę przy nich małym dzieciom i osobom poruszającym się na wózkach. Nieoczywisty jest również kształt tablic, zainspirowany logo Farmy. Widać tu dbałość o detal i zrównoważony charakter całego projektu.


W wykonanie pierwszego etapu strefy edukacji zaangażowani byli pracownicy Farmy i urzędu miejskiego, w ramach wolontariatu. I mimo że część zaprojektowanych rozwiązań nadal czeka na realizację, to już odbywają się tam warsztaty dla dzieci, które uczą się zasad zrównoważonych upraw, kompostowania oraz odpowiedzialnego gospodarowania zasobami. Warsztaty kończą się wspólnym przygotowywaniem posiłków z zebranych warzyw, co buduje zdrowe nawyki żywieniowe. Teren ten służy również podopiecznym programu integracyjnego – m.in. do odpoczynku.

Warto też wspomnieć, że działania edukacyjne wykraczają poza teren Farmy, np. w ramach kampanii informacyjnej „Wrocław nie marnuje”, prowadzonej podczas wydarzeń na terenie Rodzinnych Ogródków Działkowych i we wrocławskich żłobkach. Edukacja o zrównoważonych uprawach prowadzona jest też poprzez stoiska plenerowe, warsztaty w szkołach i przedszkolach.
Modelowy przykład dla polskich miast
Funkcjonowanie Farmy pokazuje, że współpraca samorządu (Departament Strategii i Zrównoważonego Rozwoju, Wydział Klimatu i Energii Urzędu Miejskiego Wrocławia), uczelni wyższej (Uniwersytet Przyrodniczy), organizacji pozarządowych (Fundacja Mniej Więcej), jednostek miejskich (Wrocławskie Centrum Integracji) oraz sektora prywatnego (InPost) nie tylko jest możliwa, ale przynosi mierzalne efekty. Jak podkreśla Katarzyna Sokołowska, wszystkie jednostki miejskie, uczelnia i zaangażowane w działalność Farmy organizacje pozarządowe realizowały te same działania, ale osobno; teraz robią to razem i lepiej.
Cytując za filmem o wrocławskiej inicjatywie: „suwerenność żywnościowa to nie abstrakcyjne pojęcie, lecz realna praktyka budowania odporności miast”. Miejska Farma Wrocław dowodzi, że teren rolniczy w granicach aglomeracji jest bezcennym rezerwuarem, który nie tylko dostarcza żywność, ale też wspiera wspólnotę i środowisko.
Sukces inicjatywy został dostrzeżony na forum międzynarodowym – projekt otrzymał prestiżową nagrodę Dobra Praktyka URBACT.
Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj rozmowy z Katarzyną Sokołowską w 81 odcinku podcastu Po co to eko pt. Jak i za co Wrocław zorganizował najlepszą w kraju Farmę Miejską? Przykład skutecznego działania samorządu dla ludzi i planety.
Opracowała: Barbara Surmacz-Dobrowolska, Fundacja Sendzimira